Putovanje do Djavolje varoši
Spomenik prirode “Đavolja Varoš” nalazi se u ataru sela Đake, jugoistočno od Kuršumlije (30 km). Do njega se dolazi skretanjem sa puta Niš-Kuršumlija-Priština kod Sastavaka, zatim uzanim asfaltnim putem do sela Zebice (5,7 km), pa dobrim asfaltnim putem do ulaska u zaštićeno područje (3 km) i pešice do vidikovca (900 m). Do Đavolje Varoši se može doći i pešice iz Prolom Banje takozvanom “Stazom zdravlja”, preko Prolomske planine, u dužini od 11 km, za dva i po sata veoma napornog hoda.
Ovaj prirodni spomenik čine dva, u svetu retka prirodna fenomena: zemljane figure kao specifični oblici reljefa, koji u prostoru deluju vrlo atraktivno, i dva izvora jako kisele vode sa visokom mineralizacijom.
Atraktivnost fenomena dopunjuje prirodni ambijent koji oko zemljanih figura deluje surovo, skoro mistično, a u širem okruženju živopisno i pitomo.
Zemljane figure
Zemljane figure („piramide”, „glavuci” ili „kule”) su u dolini Žutog potoka, između Paklene i Đavolje jaruge. Đavolju varoš čine 202 figure, različitog oblika i dimenzija, visine od 2 do 15 m, širine od 0.5 do 3 m, sa kamenim kapama na vrhu. Rezultat su specifičnog erozivnog procesa koji traje vekovima: obrazuju se, rastu, menjaju, skraćuju, nestaju i ponovo stvaraju.
Ovi oblici reljefa nastali su delovanjem kišnice na nekadašnju topografsku površinu, koju čini veoma rastresit, ali čvrst materijal. Spiranjem peska i šljunka ispod manjih ili većih kamenih blokova ostaju figure u obliku kula ili piramida.
Zemljani stubovi su građeni od tri sloja različitog sastava: u podlozi je sloj laporca debeo do 1 m, u sredini žućkasta glina debela do 3 m, a iznad nje je najdeblji sloj od peščara, pokriven andezitskim pločama, koje kao pravi kišobran štite rastresitu podlogu od razaranja i odnošenja. Materijal od koga su glavuci, čvrsto je vezan i obložen korom od gvožđevitog, limonitskog cementa.
Časlav, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Ovaj geomorfološki fenomen je jedinstven u našoj zemlji i vrlo redak u svetu. U Evropi ima sličnih pojava u Alpima (sa obe strane prevoja Brener u Austriji i Italiji, kod Bolcana, zatim u Valerijenu, u pokrajini Gornja Savoja, u Francuskoj i dr.). Međutim “kule” u Đavoljoj Varoši su većih dimenzija i znatno postojanije, pa je ovo najpoznatiji spomenik prirode ove vrste u Evropi. U svetu je bila poznatija “Bašta bogova” u SAD.
